جلبکها موجودات سادهای هستند که دارای کلروفیل میباشند و از خصوصیات مهم آنها نداشتن ریشه ، ساقه و برگ است. به چنین ساختار سادهای تال میگویند. سه تفاوت عمده بین جلبکها و گیاهان عالی وجود دارد. اولا جلبکها فاقد ریشه ، ساقه و برگ هستند. ثانیا در اطراف اندامها یا ساختارهای زایشی جلبکهای یاختههای محافظ وجود ندارد و ثالثا جنین در جلبکها دیده نمیشود. به منظور رده بندی جلبکها ، ویژگیهایی از قبیل ساختار تال ، شکل کلروپلاست ، انواع مواد ذخیرهای یاخته را در نظر میگیرند و آنها را به هشت شاخه تقسیم میکنند.
ویژگیهای جلبکهای سبز
جلبکهای سبز به رنگ سبز علفی هستند و مانند گیاهان عالی در کلروپلاست خود دارای رنگیزههایی مانند کلروفیل b و a ، گزانتوفیل و کاروتن هستند. همچنین در داخل کلروپلاست اغلب آنها اجسام کروی شکل و از جنس پروتئین به نام پیرنوئید وجود دارد که محل ذخیره غذایی نشاسته است.
بعضی از جلبکهای سبز تک یاختهای و برخی کلونی متحرک هستند و حرکت آنها توسط 2 یا 4 تاژک انجام میگیرد. شکل کلروپلاست در جلبکهای سبز سهم عمدهای در شناسایی جلبکهای مختلف آن دارد. کلروپلاست ممکن است فنجانی شکل ، زین اسبی ، مارپیچ ، ستارهای ، مشبک و بشقابی باشد
زیستگاه جلبکهای سبز
اغلب جلبکهای سبز آبزی هستند در آبهای شور و شیرین به صورت غوطهور (فیتوپلانکتون) و یا متصل زیست میکنند. جلبکهای سبز ، در خاک نیز جمعیت زیادی را تشکیل میدهند. حتی تعدادی از جلبکهای سبز به عنوان انگل دیگر موجودات شناخته شدهاند که مهمترین آنها سفالئوروس است که انگل گیاهانی از قبیل چای ، قهوه و مرکبات به شمار میرود.
انواع تال در جلبکهای سبز
ساختار و اندازه تال در جلبکهای سبز برخلاف جلبکهای سبز- آبی بسیار متنوع است. تال ممکن است از نوع ابتدایی و تک یاختهای و به اندازه چند میکرون باشد. در بعضی از جلبکهای سبز طول تال حداکثر به یک متر میرسد. همچنین تال تک یاخته ممکن است مانند جلبک کلامیدوموناس متحرک و دارای تاژک و یا مثل جلبک کلرلا تک یاختهای غیر متحرک و فاقد تاژک باشد. انواع دیگر تال در جلبکهای سبز عبارتند از: کلونی متحرک و غیر متحرک ، ریسهای ساده ، ریسهای منشعب و نیز سیفونی و پارانشیمی.
تولید مثل در جلبکهای سبز
برخلاف جلبکهای سبز- آبی که فقط تولید مثل رویش دارند، جلبکهای سبز دارای هر تولید مثل رویشی و جنسی هستند از انواع تولید مثل رویشی ، تقسیم دوتایی یاخته ، قطعه قطعه شدن و تشکیل اکنیت بسیار متداول است. همچنین انواع مختلف تولید مثل جنسی مثل ایزوگامی ، آنیزوگامی و اوئوگامی در جلبکهای سبز دیده میشود.
نمونه هایی از جلبکهای سبز
کلادوفورا
از جلبکهای واجد تال ریسهای منشعب است که در آبهای جاری به فراوانی دیده میشود. سلولهای تشکیل دهنده ریسه دراز و استوانهای شکل و دارای کلروپلاست مشبک همراه با تعداد زیادی پیرنوئید هستند. هر یاخته دارای تعدادی هسته است تولید مثل از طریق قطعه قطعه شدن ریسه و تولید اکینت و توسط زوئوسپوراست. تولید مثل جنسی ایزوگامی است و چرخه زندگی از نوع ایزومورفیک همراه با تناوب نسلهای مشابه است.
ادوگونیوم
از جلبکهای آب شیرین است و به علت دارا بودن اندامهای جنسی آنتریدیوم (آنتریدی) و اوئوگونیوم (اوئوگون) از دیگر جلبکهای ریسهای کاملا متمایز است.
اسپیروژیر
از انواع جلبکهای سبز ریسهای است که در طبیعت به فراوانی وجود دارد و شناسایی آن به علت داشتن کلروپلاست مارپیچی به آسانی صورت میگیرد. و نوع تولید مثل جنسی آن از نوع الحاقی یا همیوغی است از ویژگیهای مهم این جلبک نداشتن یاختههای متحرک ، اعم از زئوسپور و گامت است.
کلامیدوناموس
جلبک تک یاخته و متحرکی است که در آبهای شیرین مثل آبگیر ، حوض ، استخر و دریاچه زندگی میکند. تال هنگام مشاهده با میکروسکوپ ، تخم مرغی شکل ، دارای دو تاژک در ناحیه سر ، یک کلروپلاست فنجانی شکل که حاوی پیرنوئید و لکه چشمی میباشد. کلامیدوموناس را میتوان منشا جلبکهای سبز دانست. از اجتماع آنها کلونیهای مختلف بوجود میآیند. از تقسیمات یاخته کلامیدوناموس و جلبک ریسهای ساده یا اولوتریکس حاصل میشود.
اولوتریکس
از جلبکهای سبز یا تال ریسهای ساده است که معمولا در آبهای شیرین متصل به سنگها و اجسام جامد درون آب یافت میشود. یاختههای ریسه ، چهار گوش بوده و در یک ردیف قرار گرفتهاند. یاخته راسی یا انتهایی گنبدی شکل است. یاخته پایه بیرنگ و فاقد کلروپلاست. کلروپلاست به شکل زین اسب است و در داخل کلروپلاست اجسام کروی شکل یا پیرنوئید قابل رویتاند.
تولید مثل بیشتر در اثر قطعه قطعه شدن ریسه توسط جریان آب و یا عوامل خارجی صورت میگیرد. انواع هاگها ، از جمله زوئوسپور و آپلانوسپور بوجود میآید. منشا اولوتریکس را جلبک تک یاختهای کلامیدوناموس میدانند تولید مثل جنسی درپایان فصل رشد و هنگام نامساعد شدن شرایط محیطی صورت میگیرد. تولید مثل جنسی به صورت ایزوگامی و چرخه زندگی در جلبک اولوتریکس از نوع هاپلانتیک است.
اولوا
جلبکی دریایی است که بر روی سنگها و صخرههای ساحل میروید و به کاهوی دریایی نیز معروف است. جلبک اولوا به دو صورت گامتوفیت و اسپوروفیت وجود دارد. هر دو تال از نظر شکل ظاهری و اندازه بسیار به هم شبیهاند و تنها تفاوت آنها در تعداد کروموزومها است. این دو گیاه (گامتوفیت و اسپوروفیت) در طول زندگی خود بطور متناوب تکرار میشوند. به همین علت چرخه زندگی اولوا را تناوب نسلهای مشابه میگویند.
جلبک های قرمز
مقدمه
جلبکها جزء سادهترین موجودات واجد کلروفیل بشمار میآیند. برخلاف گیاهان عالی ، ساختار رویشی جلبکها فاقد ریشه ، ساقه و برگ است. به چنین ساختار ابتدایی تال میگویند. مانند گیاهان در اطراف اندامها یا ساختارهای زایشی جلبکها یاختههای محافظ وجود ندارد و جنین نیز در جلبکها دیده نمیشود. با آنکه گفته میشود جلبکها موجودات بسیار سادهای هستند ولی این تعریف در مورد تمام آنها عمومیت ندارد.
در بعضی از موارد این موجودات نه تنها ساده نیستند بلکه از بسیاری از جهات پیشرفته ، تکامل یافته و دارای ساختار رویشی و زایشی بسیار پیچیدهای هستند. تعاریفی ، از جمله نداشتن یاختههای نازا و جنین ، درباره همه آنها صادق نیست. جلبکها را به زبان لاتین آلگی یا آلجی ، به معنی علف دریایی میگویند. علمی که به مطالعه و بررسی جلبکها میپردازد، به نام جلبک شناسی نامیده میشود.
رده بندی جلبکها
ویژگی بارزی که در جلبکها بیشتر نظر انسان را جلبک میکند رنگهای گوناگون آنهاست.در گذشته ، با استفاده از این ویژگی ، جلبکها را به چهار رده جلبکهای سبز-آبی ، سبز ، قهوهای و قرمز تقسیم می کردند. در رده بندی جلبکها ، غیر از مطالعه انواع رنگیزهها در کلروپلاست که یکی از بارزترین ویژگیهای آنهاست از ویژگیهای دیگری نظیر ساختار تال ، ساختار شیمیایی دیواره یاختهای ، تعداد ونوع ومحل قرار گرفتن تاژک ، نوع مواد غذایی ذخیره در یاخته ، ساختار یاخته استفاده میشود. جلبکها را به 8 شاخه تقسیم میکنند: جلبکهای سبز-آبی یا سیانوفیتا ، جلبکهای سبز یا کلروفیتا ، اوگلنوفیتا ، کاروفیتا ، کریسوفیتا ، جلبکهای قهوه ای فئوفیتا ، جلبکهای قرمز یا رودوفیتا و دینوفیتا.
ویژگیهای جلبکهای قرمز
جلبکهای قرمز جزء زیباترین علفهای دریایی به شمار میآیند. تال آنها ، غیر از رنگ قرمز به انواع رنگها از جمله قرمز مایل به قهوهای ، ارغوانی ، صورتی ، سبز زیتونی، سبز-آبی و بنفش دیده میشود. رنگهای گوناگون تال به علت وجود رنگیزههای موجود در کلروپلاستهای آنهاست. این رنگیزهها شامل کلروفیل a و d ، کاروتن ، گزانتوفیل و دو نوع رنگیزه بیلی پروتئین به نامهای فیکواریترین و فیکوسیانین است. رنگیزه فیکواریترین ، قرمز رنگ و رنگیزه فیکوسیانین به رنگ سبز- آبی است.
زیستگاه جلبکهای قرمز
از انواع جلبهای قرمز در حدود 4000 گونه شناخته شده است که از میان آنها فقط چند گونه در آبهای شیرین و خاک و بقیه در آبهای شور دریاها و اقیانوسها زیست میکنند. اغلب جلبکهای قرمز در اعماق آبهای شور و دور از ساحل یافت میشوند. عمق آبها در پراکندگی و جمعیت جلبکها اثر مستقیم دارد. هر چه عمق آب بیشتر باشد از مقدار نور خورشید که میتواند به داخل آب نفوذ کند کاسته میگردد. مثلا در عمق 10 متری آب ، فقط 10% از نور سبز و آبی و 1% نور قرمز میتواند توسط گیاه جذب شود.
در نتیجه نورهایی از قبیل نور قرمز ، نارنجی ، زرد و سبز که قدرت نفوذ کمتری دارند نمیتوانند به عمق بیش از ده متر برسند و فقط نورهای آبی و بنفش هستند که میتوانند به اعماق آب نفوذ کنند. گیاهانی که فقط دارای کلروفیل هستند و رنگیزه سبز دارند توانایی جذب این نورها را ندارند و در نتیجه در عمق زیاد قادر به رشد نیستند.
تنها جلبکهای قرمز که دارای رنگیزههای فیکوسیانین و فیکواریترین هستند قادر به جذب نور آبی و بنفش میباشند. گاهی نیز در عمق بیش از صد متر هم دیده میشوند. این رنگیزه ها پس از جذب نور آن را به کلروفیل منتقل میکنند و با این عمل انرژی لازم برای فتوسنتز تامین میگردد. تعدادی از جلبکهای قرمز به سنگها ، اجسام و جلبکهای دیگر موجود در آب متصل میشوند.
تال در جلبکهای قرمز
تال اغلب جلبکهای قرمز به صورت ریسهای یا پارانشیمی است. جلبکهای قرمز دارای تال کوچک و ظریف هستند و اندازه تال حداکثر ممکن است به یک متر برسد.
تولید مثل در جلبکهای قرمز
آنچه بیشتر در جلبکمهای قرمز جلب نظر میکند. نوع تولید مثل جنسی آنهاست که بسیار اختصاصی است. اندام جنسی نر به نام اسپرماتانژیا نامیده میشود که یاختههای منفرد و غیر متحرک به نام اسپرماتیا تولید میکند و اندام ماده به شکل بطری است که از یک بخش حجیم و یک بخش انتهایی دراز و باریک تشکیل شده است. اندام ماده را کارپوگونیوم مینامند. برای انجام عمل لقاح ، یاخته نر ابتدا به قسمت باریک و دراز (لوله مانند) اندام ماده متصل شده و پس نفوذ در آن از درون لوله عبور کرده و با هسته موجود در اندام ماده ترکیب میش
اهمیت اقتصادی جلبکهای قرمز
جلبکهای قرمز ، صرف نظر از اینکه به مصرف تغذیه جانوران آبزی میرسند، برای تهیه خوراک دام نیز مورد استفاده قرار میگیرند. انسان نیز از این مسئله مستثنی نیست و بسیاری از جلبکهای قرمز را به مصارف خوراکی میرساند. یکی از این جلبکهای قرمز که بیش از هم مورد توجه قرار گرفته است جلبکی است به نام پورفیرا که از نظر شکل ظاهری همانند اولوا یا کاهوی دریایی است ولی رنگ آن قرمز است. این جلبک ، که حاوی مقدار قابل ملاحظهای پروتئین و دیگر مواد مورد نیاز بدن انسان است برای تهیه سوپ و نیز همراه با گوشت و برنج و دیگر استفاده میشود. همچنین از بعضی جلبکهای قرمز مادهای به نام آگار استخراج میشود.
زیستگاه
اطلاعات اولیه
تالوفیتها یا ریسهداران به سه گروه تقسیم بندی میشوند: قارچها یا تالوفیتهای بدون کلروفیل ، جلبکها یا تالوفیتهای دارای کلروفیل و گلسنگها (Lichens) که از اجتماع قارچها و جلبکها تشکیل شدهاند. جلبکها چون دارای کلروفیل هستند، اتوتروف بوده و میتوانند با جذب نور خورشید ، مواد غذایی مورد نیاز خود را بسازند. جلبکها ، دارای گونههای متعددی هستند که در گروههای ویژه ، رده بندی میشوند.
بزرگترین گروههای جلبکها شامل جلبکهای قهوهای و جلبکهای قرمز است. جلبکها در زیستگاههای مختلف ، در آبهای شیرین ، شور ، در سطح یا داخل خاک ، در روی تنه درختان ، در چشمههای آب گرم و در روی برف و یخ دیده میشوند. جلبکها گیاهانی هستند که فاقد ریشه و ساقه و برگ بوده و اندام رویشی آنها در فرم تال یا ریسه است.